Prvo spominjanje mlinova i solana   

Kada se govori o prvim tragovima u povijesnim dokumentima o Žrnovnici, mora se reći da je u Statutu Poljičke republike zapisano da granica Poljica sa zapadne strane teče od ušća rijeke Žrnovnice, njenim tokom do izvora pa na Pečine, 0šlji rt, vodu Sedernik, Mokrice, Kunjevod ... Dakle, vidi se je da je rijeka Žrnovnica zbog svog položaja bila kroz stoljeća povod sukoba i nagodbi splitske, kliške, omiške i poljičke općine, između Mlečana i Turaka. Žrnovnica se spominje i po solanama koje su bile kod ušća u more, po čemu je taj dio i dobio ime Soline i zadržao ga do danas. Soline se prvi put spominju 1352. u dokumentu kojim se traži od splitskog Velikog vijeća dozvolu za njihovu izgradnju.  Na strožanačkoj, istočnoj strani od u ušća rijeke Žrnovnice, solane su od 1444. godine  pripadale Veneciji ali je i Poljička knežija od njih ubirala korist sve do dolaska Turaka nakon pada Klisa 1537. godine. Turci su kao okupatori zaposjeli i stavili pod svoju kontrolu sva dobra skrečući profite u svoju blagajnu. Nastojali su i pokušali na ušću Žrnovnice sagraditi luku i skladišta, kako bi trgovački promet odnijeli Splitu, Vranjicu i ostalim lukama. Osim solana, drugi izvor prihoda Veneciji, Turcima i Poljicima, a i našim Žrnovničkim precima, bili su mlinovi i stupe.

Nema pouzdanog izvora koji bi dokazivao koja je i  čija je mlinica najstarija. Ali zna se da je godine 1473. splitski knez Nikola Micheli dao nalog zidaru Radoju Vučeslaviću iz poljičkog sela Račnika da mu sagradi mlin pokriven pločom na rijeci Žrnovnici. (Pretpostavlja se da je riječ o mlinu kojeg  je Vučeslavić sagradio na Donjoj punti Perunića - takozvana Podstranjska mlinica. Druga po starosti mlinica koja se spominje je Benzonova, poviše Antonićine kuće na Crpalu. Također među starije ubrajaju se Bašića mlinice, nešto niže od ušća potoka Tribišća u Žrnovnicu

.... Duž toka rječice Žrnovnice nalazi se nekoliko zgrada u kojima je 28 mlinskih kamenova (ruote di molini) - piše u  izvještaju providura Alviža Cocca iz 1648.godine.... 

Potrebno je navesti još nekoliko bitnih činioca koji pored već rečenih su uvjetovali razvoj Žrnovnice  od početnih obitelji i komšiluka u organizirano selo - župu. Uz donji tok rijeke Žrnovnice nije bilo naseobina prvenstveno jer je taj prostor od solana, dakle od mora do Gaminice, Korešnice, Kamene i Peruna  bio močvaran, pokriven biljnim pokrovom (trstika, rogoz, ševar, sitar, rakita.). Obronci Peruna te Drognjuš i ostali obronci Mosora, Orlice, Markovača ... bili su obrasli mastrinkom, smrdeljikom, žukom (brnistrom), lovorom, vrisom, smrićom, dračom, te hrastovom, česminovom, jasenovom, klenovom, grabovom, uz rijeku bristovom, a u Mosoru čak i bukovom šumom.